Türkiye'de turunçgil denince akla genellikle Akdeniz ve Ege bölgeleri gelse de Rize'de de mandalina yetiştiriliyor. Rize'de geliştirilen çeşitlerin bundan sonra Antalya'da da yetiştirilmesi planlanıyor.
Çayıyla tanınan Rize'de fındık, mısır, fasulye, patates ve tütün gibi ürünlerin yanı sıra son yıllarda kivi, cennet hurması ve kapari de yetiştirilmeye başlandı. Mandalina ise yüz yılı aşkın süredir ilin tarım ürünleri arasında yer alıyor.
Yüz yılı aşkın geçmiş
Rize'de mandalina yetiştiriciliği 1924'te başladı. Uzakdoğu'dan getirilen satsuma cinsi mandalinalar bölgenin nemli ve ılıman iklimine uyum sağladı. Çaydan önce yörenin önemli geçim kaynaklarından biri olan mandalina, çayın öne çıkmasıyla zamanla geri planda kaldı.
Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ile Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi (RTEÜ) Ziraat Fakültesi işbirliğinde yürütülen ıslah çalışmaları bu tabloyu değiştirdi. On yıl süren seleksiyon ıslahı sonunda dokuz yeni çeşit geliştirilerek tescil edildi. Çeşitlerin adları RTEÜ Yıldızı, Rizem, Pazarın Yıldızı, Senem, İyiderem, Derepazarım, Kuzey Yıldızı, Erten (Ali Rıza) ve Derin (Zihni) oldu.
Çeşitlerin üçü erken, üçü orta, üçü geç dönemde olgunlaşıyor. Geç olgunlaşan çeşitlerin meyvelerini mart ayına kadar ağaç üzerinde koruyabilmesi, hasat ve pazarlama sezonunun uzatılmasını sağlayacak. Böylece iç pazara ve ihracata daha uzun süre mandalina sunulabilecek.
Antalya'da deneme başladı
TAGEM, üniversitenin geliştirdiği çeşitleri farklı iklim koşullarında da test edecek. Projenin en önemli adımı Antalya'daki Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nde yürütülen denemeler. Çeşitler Antalya'ya uyum sağlarsa orada da yetiştirilecek ve Antalya'dan yapılan mandalina ihracatı daha uzun aylara yayılabilecek.
RTEÜ Öğretim Üyesi Prof. Dr. Keziban Yazıcı, Rize mandalinasının bölgenin önemli yerel genetik kaynaklarından biri olduğunu belirtti. Yazıcı, yaklaşık on yıllık çalışmada farklı olgunlaşma dönemlerine sahip çeşitler geliştirip tescil ettirdiklerini, Antalya koşullarındaki performansı da bilimsel olarak ortaya koyacaklarını söyledi. Amaçlarının çeşitleri farklı yetiştiricilik bölgelerinde değerlendirmek olduğunu ifade etti.
Mandalina üretimi normalde ekim-şubat aylarını kapsıyor. Yeni çeşitlerle bu sürenin eylülden mart, hatta nisan ayına kadar uzatılması hedefleniyor. 2013'te başlayan çalışmalar Rize merkezin yanı sıra İyidere ve Fındıklı gibi ilçelere de yayıldı. Köyler taranarak en iyi mandalina klonları belirlendi ve fidanlar erkencilik, geççilik, ağaç ve meyve özelliklerine göre 110 ölçüte göre değerlendirildi. Saha çalışması 2023'te tamamlandı, tescil başvuruları yapıldı. Rize mandalinası ekim ayının ikinci haftasındaki Rize Gastronomi Günleri'nde de tanıtıldı.
